Folklor amerykański: wróżki cz. 2

Jedną z nielicznych wróżek, jaka nadal pojawia się w przekazach ustnych, a także której wizerunek popularyzowany jest przez kulturę masową jest Zębowa Wróżka. Zadaniem wróżki jest dokonywanie szczególnego rodzaju wymiany – pieniędzy na mleczne zęby dzieci. Choć dla wielu postać Zębowej Wróżki nie jest godna większego naukowego zainteresowania, co podyktowane jest bardzo mocnym spopularyzowaniem jej postaci przez kulturę popularną, opowieść o Zębowej Wróżce ma swoje korzenie w starych rytuałach, kiedy to tracenie mlecznych zębów utożsamiane było z wkraczaniem w okres dorastania, ale też wiązało się z określonym procesem wymiany. Wymiana zębów na konkretny podarunek związana jest ze starym ceremoniałem nawiązującym do cyklu życia, śmierci i ponownym narodzin. Jedną z pradawnych metod pozbywania się mlecznych zębów u dzieci było wyrzucanie ich na ekspozycję słoneczną, albo podrzucanie gryzoniom (najczęściej myszom, choć zdarzały się inne zwierzęta), wrzucanie na dach, czy umieszczanie pod drzewem, ścianą albo konkretnym meblem, solenie, palenie i ukrywanie w ustalonym miejscu, wreszcie (w skrajnych przypadkach) połykanie. Niektóre z tych zwyczajów praktykowane były jeszcze na początku lat 90. XX wieku w Europie, Afryce i Azji – szczególnie wśród małych, odizolowanych społeczności. Sama postać „dobrej wróżki”, albo „wróżkowej matki chrzestnej” pojawia się w Ameryce już na początku XX stulecia, w szczególności w kontekście wymiany zębów na cukierki, albo drobne pieniądze. Nieco później, bo w 1949 r. „dobra wróżka” przechodzi transformację, pojawiając się w opowiadaniach Lee Rogow „Zębowa Wróżka”. Wtedy jeszcze występuje ona tylko sporadycznie w opowieściach niektórych rodziców, starających się propagować ideę wymiany mlecznych zębów na drobny upominek, co zapewne miało mieć związek z chęcią ułatwienia dziecku przejścia bezbolesnego etapu wkraczania w nowy etap życia. Z czasem, w wyniku wejścia w okres dobrobytu gospodarczego, uwydatniania roli dziecka w społeczeństwie, wzmożonego zainteresowania opowieściami o wróżkach w mediach, popularyzowania tychże opowieści, skomercjalizowania wielu dziedzin życia, mit Zębowej Wróżki z lokalnego, ludowego wierzenia, zyskał status narodowej ikony. Doskonale ilustruje to ilość publikacji przeznaczonych dla dzieci, w których pojawia się motyw Zębowej Wróżki. W latach 60-tych XX wieku mówimy o pojedynczych przypadkach, w latach 70-tych Zębowa Wróżka pojawia się już 11 razy, 29 razy w latach 80-tych, 18 razy w pierwszych dwóch latach następnej dekady, nie licząc przy tym niezliczonej ilości kreskówek, żartów, odniesień w literaturze dla dorosłych. Bez wątpienia już lata 80-te należały do Zębowej Wróżki – jej motyw pojawia się na poduszkach, pościeli, biżuterii, lalkach, czy na pudełkach służących do przechowywania zabawek. W tych samych latach zainteresowanie Zębową Wróżką nie jest wyłącznie podyktowane dbaniem o dobre nawyki higieniczne wśród dzieci, ale staje się także przyczynkiem do omawiania tych nawyków w społeczeństwie. Jeśli chodzi o sam mit – Zębowa Wróżka to typowa kobieta o dobroczynnym usposobieniu, zawsze przychodząca w nocy, kiedy dzieci śpią, zagląda pod poduszkę i znajdując pod nią mleczaki, zabiera je, zostawiając w zamian adekwatny podarunek. Opowieść o Zębowej Wróżce, tak często bagatelizowana, pełni wbrew pozorom bardzo istotną rolę. Ma znaczenie dla psychologicznego rozwoju dziecka, uspołecznia (tracąc zęby mleczne dziecko przygotowuje się do nowego etapu – pójścia do szkoły), pozwala pogodzić się z nadchodzącymi zmianami. Z kulturowego punktu widzenia, propagowanie przez rodziców opowieści o Zębowej Wróżce świadczy o ich odwadze w budowaniu wyobrażeń, rozwijaniu wyobraźni dziecka, co jednocześnie pozwala na łagodne przejście ze świata dziecka, w świat nieco poważniejszy, ale jeszcze niedorosły. Rodowód pochodzenia przypowieści o Zębowej Wróżce jest dość niejasny. Opowieści o wróżkach pojawiające się w Anglii, Holandii i Szkocji, choć obecne w kulturze od wieków, odnosiły się do postaci samych wróżek, które były tak samo zdolne do czynienia dobra, co zła, w zależności od okoliczności. Istnieje jednak prawdopodobieństwo, że Zębowa Wróżka to postać, która uległa przeobrażeniu z tzw. Zębowej Myszy, obecnej w XVIII- wiecznych francuskich bajkach, gdzie mysz poddana zostaje metamorfozie we wróżkę, która pomaga dobrej królowej walczyć ze złym królem, ukrywając go pod poduszką i srodze karząc poprzez wybicie mu zębów. Źródła: J. H. Brunvand, American Folklore: An Encyclopedia, Garland Publishing Inc. 1996. R. Erdoes, A. Ortiz, American Indian Myths and Legends, Pantheon 1985. Faires or no faires [w:] The Dublin Penny Journal, Vol. 3, No. 125 (1834), s. 166-167. A. S. Gatschet, Faires [w:] The Journal of American Folklore, Vol.1, No.3 (1888), s. 237.The history of fairy tales Samanta Pleskaczyńska –...

Amerykański folklor: Wróżki cz. 1

Wróżki obecne są w folklorze wielu kultur, przede wszystkim amerykańskiej, choć ich powodzenie wiąże się z folklorem Europy. W Europie określane były mianem „małych ludzi”, obdarzonych ponadprzeciętnymi mocami. W przeważającej większości przypadków, legendy o wróżkach, pojawiające się w Ameryce, to opowieści zaczerpnięte z różnych obszarów Europy, w tym z Anglii, Irlandii, Szkocji czy Francji. Mimo, że początkowo bardzo trudno było usystematyzować kategorię wróżki i przyporządkować do określonego rodzaju stworzeń, z czasem zaczęła być kojarzona z takimi istotami, jak elfy, chochliki, czy gobliny. Obecnie wróżka przywodzi na myśl pozytywne konotacje i bardziej kojarzona jest z dobrocią i życzliwością, niż z przymiotami charakterystycznymi dla złych duchów, demonów i czarownic. Warto wiedzieć, że po obu stronach Atlantyku, pojęcie „wróżki” zamiennie było stosowane z pojęciem „dobrych ludzi”, „tych ludzi”, albo „ich”. Należy mieć przy tym świadomość tego, że nadprzyrodzone moce, w posiadaniu których są wróżki mogą być wykorzystywane w pożyteczny, albo szkodliwy sposób. Wróżki bywają opisywane jako istoty zawieszone pomiędzy niebem a piekłem, również identyfikuje się je z „upadłymi aniołami”. Wróżki to stworzenia, które balansują pomiędzy życiem a śmiercią, co charakteryzować ma ich niepokój ducha. Mogą zamieszkiwać w domu śmiertelnika, pilnując tym samym domowego ogniska, albo w miejscach niebezpiecznych dla ludzi, takich jak bagna, nieurodzaje, urwiska. Co ciekawe, wróżki potrafią ostrzegać śmiertelników przed zagrożeniami, a w razie niebezpieczeństwa uprawiać dobrą, uleczającą magię. Według niektórych legend, przekazywanych drogą ustną, wróżki miały należeć do niewielkiej rasy, żyjącej w grupach albo samotnie, najrzadziej w parach. Ich ubrania miały być ściśle podporządkowane określonej konwencji – czerwone garnitury i powłóczyste suknie idealnie sprawdzały się podczas wielkich i ważnych okoliczności, takich jak zaręczyny czy inne uroczystości, podczas których wróżki tańczą, grają na instrumentach, biesiadują. W licznych opowiadaniach i legendach o wróżkach, istoty te najczęściej pojawiają się w kontekście określonych okoliczności, a raczej wpływu jaki mają na otoczenie, nie zaś w kontekście interakcji, jaka miałaby zachodzić pomiędzy wróżką a człowiekiem. Wróżki mają być niewidoczne, muszą zniknąć zanim pojawi się człowiek, nie tylko dorosły, ale i dziecko. Niektórzy są zdania, że postać wróżki ma za zadanie ochraniać dzieci przed srogimi rodzicami, poprzez łączenie się z nimi w jedną całość, co ma doprowadzić do uniknięcia sankcji, doznania upokorzenia czy uczucia wstydu. Wraz z wkroczeniem w XX wiek odsetek ludzi wierzących we wróżki znacząco spadł. Budowa dróg, pojawienie się samochodów, elektroniki, a później telewizorów i pozostałych form współczesnych mediów sprawiły, że opowieści o wróżkach mocno się zdewaluowały. Nie wszyscy jednak podzielali ten pogląd. Pojawiły się nawet głosy, że gatunek wróżek jako istot o nadprzyrodzonych mocach nie wyginął, a znalazł swoje odzwierciedlenie w „niezidentyfikowanych obiektach latających” bezkarnie uprowadzających ludzi, dla własnych, tylko sobie znanych celów. Źródła: J. H. Brunvand, American Folklore: An Encyclopedia, Garland Publishing Inc. 1996. R. Erdoes, A. Ortiz, American Indian Myths and Legends, Pantheon 1985. Faires or no faires [w:] The Dublin Penny Journal, Vol. 3, No. 125 (1834), s. 166-167. A. S. Gatschet, Faires [w:] The Journal of American Folklore, Vol.1, No.3 (1888), s. 237.The history of fairy tales CDN Samanta Pleskaczyńska – Chcemywiedziec.pl...

Facebook

Get the Facebook Likebox Slider Pro for WordPress