O GROZIE JAPOŃSKIEJ CZ. 2: YŌKAI, YŪREI, BAKEMONO


Terminami, które stanowią klucz dla zrozumienia japońskiej grozy, oraz odczytania poszczególnych utworów, są pojęcia: yūrei (幽霊), yōkai (妖怪) i bakemono (化け物). Wszystkie one, pojawiają się w japońskim folklorze, a dalej transponowane są do kultury popularnej (w szczególności mangi i anime) na oznaczenie tego, co straszne, przerażające, niepokojące, a przede wszystkim spoza tego świata, spoza świata żywych. Wszystkie one są bliskie pojęciu śmierci, ponieważ często ich istnienie do figury śmierci się sprowadza.

Oba terminy: yōkai yurei pochodzą z języka chińskiego. Kanji yūrei po raz pierwszy pojawia się w pracy poety Xie Lingyuu, który tworzył podczas panowania Południowej Chińskiej Dynastii (V-VII wiek). Kanji yōkai pojawia się znacznie wcześniej, bo w klasycznej pozycji Book of Han (I wiek), w której to po raz pierwszy wspomina się także o Japonii. Co ciekawe, w tej samej pozycji jednocześnie wspomina się o Wyspach Japońskich i yōkai, jakby jedno było nierozerwalnie związane z drugim.

Kappa atakująca rybaków. Źródło: yourjapannow.com

Kappa atakująca rybaków. Źródło: yourjapannow.com

W literaturze japońskiej termin yōkai pojawia się po raz pierwszy w 797 roku, w kronice Shoku Nihongi (Chronicles of Japan Continued) – drugim z sześciu najważniejszych, klasycznych, rodzimych tekstów historycznych. Yōkai zostają tam opisane jako niewidzialny świat tajemniczych, o nadnaturalnej mocy zjawisk. W tym kontekście termin yōkai reprezentuje coś niedostrzegalnego, nieuchwytnego, bez formy czy tożsamości. Tajemniczą energię, która penetruje lasy, oceany i góry. Pomimo tego, że rzeczone sformułowanie pojawiło się bardzo wcześnie w japońskich pracach historycznych, nie było dość często używanym. Wydaje się przy tym, że za taki stan rzeczy odpowiedzialne jest to, że starożytna Japonia miała odpowiedniejsze określenie  na niewidzialną, tajemniczą energię – mono-no-ke (物の怪). Mono-no-ke miało być czymś co wzbudzało strach, siłą, która mogła pojawić się w każdym czasie i zabić, jak uderzenie błyskawicy czy fala pływowa. Bardzo trudno dosłownie przetłumaczyć to wyrażenie, ale jeśli weźmie się pod uwagę, że samo mono oznacza „coś”, a ke „coś tajemniczego, podejrzanego, albo kłopotliwego”, oba człony sprowadzają się do esencji czegoś tajemniczego i upiornego. Mono-no-ke to też coś niebezpiecznego, zagrażającego bytowi człowieka, coś co przyczajone obserwuje z ukrycia. W okresie Heian kilku pisarzy podjęło próbę nadania formy tej tajemniczej energii, co poskutkowało przekształceniem mononokebakemono.

Yama-uba (Wiedźma z gór). Źródło: shokunin-times.com

Yama-uba (Wiedźma z gór). Źródło: shokunin-times.com

W Edo, epoce najbardziej płodnej pod względem liczby i rozwoju przekazów na temat yōkai, termin bakemono stosowano najczęściej na oznaczenie rzeczy, które się zmieniają, ulegają przeobrażeniom, ale nie tylko. Bakemono to także wszystkie dziwne formy, przerażające, nietypowe stworzenia. Taki stan rzeczy utrzymuje się w zasadzie do dzisiaj, ponieważ nawet obecnie termin bakemono stosuje się w nomenklaturze naukowej dla oznaczenia dziwnych, przerażających form. Stosowany jest on zamiennie z obake (お化け), na oznaczenie w zasadzie tych samych zjawisk.

Według Michaela Dylana Fostera wszystkie zjawiska, która są dziwne, niepokojące, niecodzienne, w tym tajemnicze odgłosy, wrażenie, że ktoś nas obserwuje w ciemności, niewytłumaczalne zdarzenia, nieuzasadniony lęk, wszystko to możemy określić mianem yōkai.  W tym kontekście yōkai nie jest niczym innym jak tym, co niewyrażalne, a co może być tłumaczone jako: duch, goblin, upiór, zjawa, zmiennokształtny, demon, istota fantastyczna, tajemnicze wydarzenie, zjawisko nadnaturalne, potwór.

Przyjmując, że termin yōkai jest swego rodzaju ujściem dla wszystkich tajemniczych, zagadkowych zjawisk i stworzeń, zasadnym uznaje się stwierdzenie, że w zależności od danego okresu historycznego, stosowanie różnych terminów, sprowadzało się i tak właśnie do yōkai.

Warto zauważyć, że do powszechnego użycia termin yōkai wszedł dopiero w okresie Meiji, dzięki badaczowi folkloru Inoue Enryo (1858-1919). Inoue Enryo odkrył pole do studiowania, które określił mianem yōkaigaku lub yōkai-ology. Według niego yōkai to każde dziwne, bądź nadnaturalne zjawisko. Podejście badacza do yōkai było jednak dość sceptyczne. Wiarę w nie uznawał za przejaw infantylizmu, dlatego jego celem było przede wszystkim podjęcie próby wyjaśnienia tego, czym jest yōkai oraz znalezienie związku pomiędzy ich obecnością w kulturze, zwłaszcza folklorze a zabobonami i przesądami.

Po Inoue Enryo, kolejnym badaczem, który starał się doprecyzować terminy yōkai, i yūrei był Yanagita Kunio, który dokonał rozróżnienia na obake/obakemono oraz yūrei. Te pierwsze związane są z konkretnym miejscem, z kolei od  yūrei nie sposób uciec, ponieważ są one ściśle powiązane z daną osobą, więc wraz ze zmianą miejsca niestety nie traci ich prześladowcza natura.

Kitsune (lisi demon) w ciele kobiety (tutaj konkretnie: Kuzunoha). Źródło: Wikimedia Commons

Kitsune (lisi demon) w ciele kobiety (tutaj konkretnie: Kuzunoha). Źródło: Wikimedia Commons

Ikeda Yasaburo w swojej książce Nihou no Yūrei w zasadzie zgodził się z Yanagito, zwrócił jednak uwagę na konieczność rozróżnienia dwóch typów yūrei. Pierwszy z nich, wyraźnie związany z opowiadaniem The Chrysanthemum Vow ukazuje ducha, który ma jasny, konkretny cel, i który przywiązany jest do drugiego człowieka. Taki typ yūrei ma zdolność do podróżowania, przemieszczania się. Drugi rodzaj yūrei to te, które mają czarne włosy, zazwyczaj smutną historię i związane są jednak bardziej z danym miejscem, jako tym, w którym nie dokończono rozpoczętych za życia spraw, niż z konkretnym człowiekiem.

Tym, który zaprezentował znacznie szersze podejście do przedmiotu badań nad zjawiskami nadprzyrodzonymi był Mizuki Shigeru, który w swojej czołowej pracy, zakwalifikował je wszystkie do pojęcia yōkai, albo bakemono (które to, swoją drogą, uważa za tożsame), a następnie podzielił na cztery duże działy, kategorie, z czego jedna z nich to yūrei. Nowatorstwo w podejściu Mizuki polegało na tym, że etnolog podróżował po całym świecie, czerpiąc wiedzę na temat folkloru z różnych krajów, którą to później skrupulatnie spisywał, a dalej wykorzystywał dla potrzeb własnej pracy. W konsekwencji udało mu się opracować definicję yōkai, która zawierała w sobie wszystko to, co będzie czytelne również poza Japonią, a w której się mieszczą zarówno zachodnie yōkai, potwory, naturalne zjawiska, oraz bóstwa wszystkich krajów. U Mizukiego yōkai obejmuje: oni, obake, dziwne zjawiska, potwory, złe duchy gór i rzek, demony, gobliny, zmiennokształtne, magię, duchy, tajemnicze zdarzenia. Yōkai mogą pochodzić z japońskiego folkloru, albo być czystą fikcją, fikcyjnym tworem bez zaplecza w określonej historii. Istnieje wiele yōkai, które pochodzą spoza Japonii, w tym dziwnych stworzeń i zjawisk kosmicznych. W zasadzie wszystko to, co nie może być łatwo zrozumiałe i wyjaśnione, wszystko co tajemnicze i niepotwierdzone może być yōkai.  I należy przyjąć, że taka definicja, choć mocno uproszczona jest bez wątpienia bardzo wygodną, ponieważ się odnosi do całej grupy skojarzeń,  łatwych do zapamiętania i sklasyfikowania.

Nekomata (koci demon). Źródło: hyakumonogatari.com

Nekomata (koci demon). Źródło: hyakumonogatari.com

Kwestią, która nastręcza niemałych trudności interpretacyjnych jest to, czy yūrei to rodzaj yōkai, jak przekonuje Shigeru. Według badacza, jest to oczywiste. Jak się okazuje, nie wszyscy jednak mają podobne zdanie. Yanagito Kunio uważa, że yūrei yōkai ale nie bakemono. Matt Alt z kolei jest zdania, że yūrei yōkai to dwie, oddzielne kategorie pojęć. Zdaniem Zacca Davissona różnicowanie pomiędzy  yūrei yōkai nie ma większego uzasadnienia, choćby z tego względu, że przekazy z okresu Edo (które niezmiennie należy traktować jako kopalnię wiedzy dotyczącą yōkai)  nie uwzględniają podziału na yūrei yōkai. Podania o duchach i potworach miesza się w nich dowolnie. Według Shigeru niektóre yōkai to powstali z martwych ludzie, którzy powrócili do świata żywych w tej właśnie formie. W tym kontekście yūrei to jedna z form, jaką może się stać człowiek po śmierci. Jedni stają się kami, inni yōkai. Wszystko to jednak yōkai.

Na koniec warto podkreślić nieodwracalną i postępującą degradację i dewaluację wielu postaci ze świata tradycyjnego folkloru w XX i XXI wieku. Wspomina o tym między innymi Yanagita Kunio, który twierdzi, że niektóre yōkai, mimo że osadzone są w tradycji, historii, są zapomnianymi bogami Japonii. Sygnalizuje to także Hitotsume Kozo, który podkreśla jak wizerunek antycznych bogów z biegiem czasu został sprowadzony do roli małych potworów, występujących w bajkach ludowych. Taka sytuacja przytrafiła się na przykład Kappom (河童), które to kiedyś uznawane były za potężne bóstwa wody, z czasem stały się niemal nieszkodliwymi potworkami, których podobizny można kupić w wielu miejscach w Japonii. Niegdyś Kappom stawiano świątynie, teraz ostało się ich kilka.

Tanuki (jenoty – jedni z najliczniejszych bohaterów występujących tak w folklorze, jak kulturze popularnej). Źródło: yokaicomposed.wordpress.com

Tanuki (jenoty – jedni z najliczniejszych bohaterów występujących tak w folklorze, jak kulturze popularnej). Źródło: yokaicomposed.wordpress.com

Taki, a nie inny status yōkai, jak przekonuje Komatsu Kazuhiko, wynika z tego, że znajdują się one na „zastępczej liście” w panteonie bogów. To bogowie, którym nie oddaje się czci. Aby zostać kami, musi upłynąć sporo czasu. Yōkai gromadzą w sobie pewną energię duchową, ale potrzebują impulsu w postaci ludzkiej czci, uwielbienia, aby przejść do następnego etapu, kolejnego poziomu i stać się kami.

Komatsu jest przy tym zdania, że yūrei  to podkategoria yōkai, same duchy zaś można podzielić jeszcze na dwa dodatkowe warianty. Pierwszy z nich to duchy, jakie zna folklor, czyli ludzi, którzy zmarli w samotności, albo w sposób nagły, pozostawiając na ziemi niepozałatwiane sprawy. Mogą wyglądać jak żywi i bardzo trudno się zorientować, czy osoba ta jest martwa czy nadal pozostaje wśród żywych. Część duchów często żywi jakąś urazę, gniew, żal względem innego człowieka, inne z kolei niezaspokojne uczucia miłości czy przyjaźni. Drugi rodzaj duchów, to taki, który często spotkać można w sztuce, czy przedstawieniach dramatycznych, mające charakterystyczny wygląd – białe kimono, całun, albo pozbawione są stóp. Ich wygląd nie pozostawia zatem najmniejszych złudzeń, z kim ma się do czynienia.

Gaki (głodne duchy). Źródło: yokai.com

Gaki (głodne duchy). Źródło: yokai.com

Wracając do kwestii rozróżnienia pojęcia yūrei yōkai warto podkreślić, że o ile w okresie Edo i wcześniejszych podział na dwie kategorie nie miał ani większego uzasadnienia, ani nie był potrzebny, o tyle we współczesności, w czasach, kiedy zapotrzebowanie na liczbę bohaterów opowieści jest coraz większe, takie rozgraniczenie jest konieczne (tym bardziej w kontekście kultury popularnej). Współczesne yōkai mają przecież różne osobowości, skomplikowane historie, i są zupełnie czymś innym niż yūrei. Warto o tym pamiętać.

Samanta Pleskaczyńska – Chcemywiedziec.pl

BIBLIOGRAFIA:
Z. Davisson, Whats the difference between yūrei and yōkai , hyakumonogatari.com/2013/11/15/whats-the-difference-between-yurei-and-yokai/
P. Drazen, A Gathering of Spirits: Japan’s Ghost Story Traditon. From Folklore and Kabuki to Anime and Manga, iUniverse Inc, Bloomington.
M.D. Foster, The Book of Yōkai. Mysterious creatures of Japanese Folklore, University of California Press, Oakland 2015.
M.D. Foster, Pandemonium and Parade. Japanese Monsters and the culture of yōkai, University of California Press, Berkeley, Los Angeles, London 2009.
A. Kozyra, Mitologia japońska, Wydawnictwo Szkolne PWN, Warszawa – Bielsko Biała 2011.
M. Meyer, The Night Parade of One Hundred Demons. A Field Guide to Japanese Yōkai, 2015.
M. Meyer, The Hour of Meeting Evil Spirits: an Encyclopedia of Mononoke and Magic, 2015.
C. Ross, Japanese Ghost Stories. Spirits, Hauntings and Paranormal Phenomena, Tuttle, Singapore 2010.
H. Yoda, M. Alt, Yokai Attack! The Japanese Monster Survival Guide, Tuttle, Singapore 2012.
H. Yoda, M. Alt, Yurei Attack! The Japanese Ghost Survival Guide, Tuttle, Singapore 2012.

yōkai