Tagi

Powiązane wpisy

Podziel się

Folklor amerykański: wróżki cz. 2


flickr.com/photos/ 37990822@N05

Rok 1917, „Spotkanie dziewczynki z wróżkami”
flickr.com/photos/ 37990822@N05 (CC-BY)

Jedną z nielicznych wróżek, jaka nadal pojawia się w przekazach ustnych, a także której wizerunek popularyzowany jest przez kulturę masową jest Zębowa Wróżka. Zadaniem wróżki jest dokonywanie szczególnego rodzaju wymiany – pieniędzy na mleczne zęby dzieci.

Choć dla wielu postać Zębowej Wróżki nie jest godna większego naukowego zainteresowania, co podyktowane jest bardzo mocnym spopularyzowaniem jej postaci przez kulturę popularną, opowieść o Zębowej Wróżce ma swoje korzenie w starych rytuałach, kiedy to tracenie mlecznych zębów utożsamiane było z wkraczaniem w okres dorastania, ale też wiązało się z określonym procesem wymiany.

Wymiana zębów na konkretny podarunek związana jest ze starym ceremoniałem nawiązującym do cyklu życia, śmierci i ponownym narodzin. Jedną z pradawnych metod pozbywania się mlecznych zębów u dzieci było wyrzucanie ich na ekspozycję słoneczną, albo podrzucanie gryzoniom (najczęściej myszom, choć zdarzały się inne zwierzęta), wrzucanie na dach, czy umieszczanie pod drzewem, ścianą albo konkretnym meblem, solenie, palenie i ukrywanie w ustalonym miejscu, wreszcie (w skrajnych przypadkach) połykanie. Niektóre z tych zwyczajów praktykowane były jeszcze na początku lat 90. XX wieku w Europie, Afryce i Azji – szczególnie wśród małych, odizolowanych społeczności.

CC

L. Rogow – artykuł dotyczący Zebowej Wrozi
CC, Unz.org

Sama postać „dobrej wróżki”, albo „wróżkowej matki chrzestnej” pojawia się w Ameryce już na początku XX stulecia, w szczególności w kontekście wymiany zębów na cukierki, albo drobne pieniądze. Nieco później, bo w 1949 r. „dobra wróżka” przechodzi transformację, pojawiając się w opowiadaniach Lee Rogow „Zębowa Wróżka”. Wtedy jeszcze występuje ona tylko sporadycznie w opowieściach niektórych rodziców, starających się propagować ideę wymiany mlecznych zębów na drobny upominek, co zapewne miało mieć związek z chęcią ułatwienia dziecku przejścia bezbolesnego etapu wkraczania w nowy etap życia.

Z czasem, w wyniku wejścia w okres dobrobytu gospodarczego, uwydatniania roli dziecka w społeczeństwie, wzmożonego zainteresowania opowieściami o wróżkach w mediach, popularyzowania tychże opowieści, skomercjalizowania wielu dziedzin życia, mit Zębowej Wróżki z lokalnego, ludowego wierzenia, zyskał status narodowej ikony.

Doskonale ilustruje to ilość publikacji przeznaczonych dla dzieci, w których pojawia się motyw Zębowej Wróżki. W latach 60-tych XX wieku mówimy o pojedynczych przypadkach, w latach 70-tych Zębowa Wróżka pojawia się już 11 razy, 29 razy w latach 80-tych, 18 razy w pierwszych dwóch latach następnej dekady, nie licząc przy tym niezliczonej ilości kreskówek, żartów, odniesień w literaturze dla dorosłych.

Bez wątpienia już lata 80-te należały do Zębowej Wróżki – jej motyw pojawia się na poduszkach, pościeli, biżuterii, lalkach, czy na pudełkach służących do przechowywania zabawek. W tych samych latach zainteresowanie Zębową Wróżką nie jest wyłącznie podyktowane dbaniem o dobre nawyki higieniczne wśród dzieci, ale staje się także przyczynkiem do omawiania tych nawyków w społeczeństwie.

Jeśli chodzi o sam mit – Zębowa Wróżka to typowa kobieta o dobroczynnym usposobieniu, zawsze przychodząca w nocy, kiedy dzieci śpią, zagląda pod poduszkę i znajdując pod nią mleczaki, zabiera je, zostawiając w zamian adekwatny podarunek.

Opowieść o Zębowej Wróżce, tak często bagatelizowana, pełni wbrew pozorom bardzo istotną rolę. Ma znaczenie dla psychologicznego rozwoju dziecka, uspołecznia (tracąc zęby mleczne dziecko przygotowuje się do nowego etapu – pójścia do szkoły), pozwala pogodzić się z nadchodzącymi zmianami. Z kulturowego punktu widzenia, propagowanie przez rodziców opowieści o Zębowej Wróżce świadczy o ich odwadze w budowaniu wyobrażeń, rozwijaniu wyobraźni dziecka, co jednocześnie pozwala na łagodne przejście ze świata dziecka, w świat nieco poważniejszy, ale jeszcze niedorosły.

Rodowód pochodzenia przypowieści o Zębowej Wróżce jest dość niejasny. Opowieści o wróżkach pojawiające się w Anglii, Holandii i Szkocji, choć obecne w kulturze od wieków, odnosiły się do postaci samych wróżek, które były tak samo zdolne do czynienia dobra, co zła, w zależności od okoliczności. Istnieje jednak prawdopodobieństwo, że Zębowa Wróżka to postać, która uległa przeobrażeniu z tzw. Zębowej Myszy, obecnej w XVIII- wiecznych francuskich bajkach, gdzie mysz poddana zostaje metamorfozie we wróżkę, która pomaga dobrej królowej walczyć ze złym królem, ukrywając go pod poduszką i srodze karząc poprzez wybicie mu zębów.

Źródła:
J. H. Brunvand, American Folklore: An Encyclopedia, Garland Publishing Inc. 1996.
R. Erdoes, A. Ortiz, American Indian Myths and Legends, Pantheon 1985.
Faires or no faires [w:] The Dublin Penny Journal, Vol. 3, No. 125 (1834), s. 166-167.
A. S. Gatschet, Faires [w:] The Journal of American Folklore, Vol.1, No.3 (1888), s. 237.
The history of fairy tales

Samanta Pleskaczyńska – Chcemywiedziec.pl